DOSTOJEWSKI:
Veelstemmige cultuurkritiek Europese nihilisme


Dostojewski! Een schrijver tussen filosofie en profetie! Zijn grote romans, Schuld en Boete, (1865) De Idioot,(1869) Boze Geesten (1872) en Gebroeders Karamazov (1880) zijn onovertroffen meesterwerken van de vertelkunst, die men ook kan lezen als psychologische studies en als ideeënromans, waarin de schrijver verschijnt als een zeer helderziend diagnosticus van onze westerse beschaving.

In deze leesgroep rondom de grote romans behandelen we aspecten van Dostojewski’s cultuurkritiek. We gaan in op de ambivalente houding tegenover Verlichting, Romantiek en Liberalisme, op zijn verwerking van de filosofieën van Kant en Hegel, en zijn oordeel over moderne noties van vrijheid, autonomie en vooruitgang. Deze waarden, als een climax in de Europese cultuurgeschiedenis, stonden echter voor Dostojewski tegelijkertijd aan de wieg van Decadentie en van het westerse Nihilisme.

Maar in het werk van de grote schrijver vinden we geen droge filosofische beschouwingen: integendeel! Voor zijn vertoog tegen de nieuwe «goddelijke» mens van de Verlichting kiest Dostojewski de meest uiteenlopende personages. We zullen zien dat figuren als Raskolnikow en Swidrigaillow, Stawrogin en Werchowjenski, Iwan en Alosja Karamazow dwars door alle verschillen en strijdigheden heen toch dezelfde functie vervullen: spreekbuis te zijn van Dostojevski’s conservatieve cultuurkritiek, van zijn verzet tegen de utopie van de nieuwe mens, zijn afwijzing van de westerse beschaving als vervelingwekkend Kristalpaleis, een technisch project dat als een duivelspact werkt, waarin de mens zijn ziel verkoopt aan idolen.

Dostojewski behandelen als filosoof stelt ons voor dezelfde problemen als te spreken over “Shakesepeare als filosoof”. In zijn theatrale romans werd Dostojewski overigens ook wel de “Russische Shakespeare” genoemd. In de leesgroep zullen we ons dan ook afvragen hoe we nu eigenlijk Dostojewski’s ideeënromans moeten lezen. Is er sprake van een soort heater van de wereld”, een dramatisering van een veelheid van wereldbeschouwingen die hun stem krijgen door steeds weer andere personages? Is deze, haast «multiculturele» pluraliteit een soort weerslag van een proto-postmodern nihilisme. Of is er dwars door die polyfonie heen toch iets als één filosofische, politiek-ideologische monoloog van Dostojewski te beluisteren? En wat is de betekenis van deze kritiek in een geglobaliseerde wereld?

Vooral vanuit de romans Boze Geesten en Gebroeders Karamazow zullen we zien dat Dostojewski’s filosofische ideeën en zijn politieke denken grote verwantschap bezit met Nietzsche’s filosofische worsteling met het Europese nihilisme. Tenslotte traceren we de inspiratie die hun werk bezit voor cultuurcritici in de twintigste eeuw, die in Dostojewski’s diagnose een profetische kracht ontdekten, en zijn werk kunnen lezen als waarschuwing, zowel tegenover de totalitaire experimenten van de politiek, als mede de technologisch-globaliserende virtuele roes van de «laatste» mens, de gegalvaniseerde cyborg-vamp.

Deze cursus vereist geen voorkennis van Dostojewski’s werk: eerder is het een uitnodiging om het fascinerende werk van de grote Rus door de optiek van onze tijdsgeest te herlezen.


Geen activiteiten.